Dünya, kıymetli doğal kaynaklardan daha iyi faydalanılması gerektiğini giderek daha fazla idrak etmektedir. Günümüzde, insanların çevre problemleri üzerine farkındalıklarının artması ve çevre-dostu kumaş talepleriyle birlikte doğal lifler, doğayı ve sağlığı koruma niteliklerinin öneminden dolayı büyük ilgi toplamakta ve tekstil sanayisi ve gündelik hayat gibi pek çok alanda yaygın olarak kullanılmaktadır.
Lotus (Nelumbo nucifera), ilk olarak Güney Amerika’da yetiştirilmiş en eski anjiyospermlerden (kapalı tohumlu) biridir ve günümüzde Batı Asya, Orta Asya, Kuzey Amerika, Hindistan, Çin, Japonya vb. gibi yarı tropik ve ılıman bölgelerde yetişmektedir. Lotusun Çin’de zengin kaynakları ve uzun bir yetiştirilme tarihçesi bulunmaktadır. Bir bütün olarak süs, yiyecek ve tıbbi kıymetlerinden ötürü, lotus, benzersiz bir araştırma değeri olan özel bir ekin türüdür. Lotusun hemen her bölümü; yapraklar, çiçekler, tohumlar ve kök saplar, hem yiyecek hem de tıbbi amaçlı kullanılabilmektedir.
Lotus saplarından liflerin çıkarılması işlemi, 1910‘dan beri uygulanmaktadır. Daha sonra, 1990’larda Japon tasarımcılar, kumaşları için yabancı bir pazar oluşturmak üzere atölyeler kurmuşlardır. Ancak Japonya’daki düşük talep oranından ötürü, lotus lifi, arzı sınırlı ve el yapımı bir tekstil ürünü olarak kalmaya devam etmiştir.
1.1 Myanmar’da Lotus Lifinin Tarihçesi
Lotus bitkisi, Myanmar tarihinde önemli bir dini ve ruhani güç sembolü olmuştur. Budizm, lotus çiçeğinin başarıyı; huzurlu, temiz, zarif ve saf bir zihni temsil ettiğini düşünmüştür. Saflık değerinden ötürü, Padon-ma-kya, aynı zamanda kutsal Lotus olarak da bilinmektedir. Antik Myanmar Kralları, lotus çiçeğini, tomurcuklarını, saplarını ve taç yapraklarını duvar resimlerinde ve heykellerde kullanmışlardır (SK Myanmar Kültürel Mirası, 2016). Lotus bitkisinin tüm kısımları kullanılabilirdir. Sap kısmı, lotus lifinin üretiminde kullanılır. Çiçekleri, Buda’ya bağışlanır. Yaprakları, yiyecekler ve et vb.nin paketlenmesinde kullanılır. Lotus yaprakları, yiyecekleri süslemek için tabak olarak da kullanılmaktadır. Lotusun kökü ve tohumları da yenilebilir (Hlaing T. .2016).
Padon-ma-kya adı verilen lotus çeşitleri, göl sığlıklarında yabani olarak yetişmekte ve büyük, kokulu pembe bir çiçek üretmektedir. Lotus çiçeğine, çamurlu suların üstünde yetişme özelliğiyle kişinin yaşamın tüm pisliğine karşın dirilebileceğini gösterdiğinden hayran olunmuştur. Yaşam isteklendirmesi olmasının yanı sıra, bu bitki, aynı zamanda ipeğin kusursuz özelliklerine denk nadir bir kumaşın yapımında kullanılan liflerin de kaynağıdır. Ayrıca, lotus bitkisinin iyileştirici gücü olduğuna ve lotus lifinden yapılmış bir kumaş giymenin de aynı etkiye sahip olduğuna inanılmaktadır. Lotus bitkileri, erdem bakımından saftır ve bu saflık, liflerinden yansımaktadır. Bu lifler, Budist rahiplerin cübbelerini yapmak için kullanılan özel kumaşın üretiminde kullanılan ham maddelerdir. Lotus liflerinden elde edilen özgün bir kumaş, yalnızca Myanmar’daki Inle Gölü’nde üretilmekte ve Kya Thingahn (Lotus cübbesi) adı verilen Buddha heykellerinin cübbelerinin dokumasında kullanılmaktadır.
Myanmar’da, lotus dokumacılığı, yaklaşık yüz yıl önce Daw Sa Oo adlı bir kadının, Budist tapınağına sunmak üzere Inle Gölü’nden bir lotus çiçeği koparmasıyla başladı. Lotus lifi dokumacılığı, Myanmar, Güney Shan Eyaleti, Inya köy yolu, Kyaing Khan köyünden bu maharetli dokumacı kadınla başlamış oldu. Lotus cübbesini ilk defa başarıyla dokuyan bu kadın, elli yaşında bir zanaat ustasıydı. Kadın, yerel Budist tapınağının başrahibi olan keşişe özel bir hediye bağışlamak istedi (Moyadi, 2017, Sarah Shaw, 2013). Pagodaya sunmak üzere bir lotus çiçeği kopardı ve çiçeği kopardıktan sonra lotus sapından gelen ipliği fark etti. Böylece, bu iplikleri birlikte makaraya sararak lotus saplarından kumaş dokuma fikrini elde etmiş oldu (Kennedy, 2016). Eliyle bir cübbe dokudu ve bunu bir keşişe hediye etti (Counting Flowers, 2011). Daw Sa Oo, Myanmar’daki ilk lotus cübbesi dokumacısıydı. Lotus cübbesini Kuzaybatı Inle Gölü’ndeki Golden Peacock Tepesi’nden ünlü bir keşişe sundu. Ayrıca, Inle bölgelerinde yapılan toplu saygı ayininde Inle Phaungdaw U Budha heykellerine de bu cübbelerden sundu. Yaşamı boyunca geçimini lotus cübbesi dokumacılığından sağladı.
O öldüğünde, lotus dokumacılığı neredeyse unutulmuştu. Ondan sonra, U Tun Yee ve Daw Ohn Kyi ailesi, ölmek üzere olan bu zanaatı kurtararak yeniden canlandırdı. Lotus cübbesi dokumacılığının sistematik ve çağdaş kalmasını sağlamak için AUNG SAKKYAR Padonma Kyathingan Üretim Kooperatifi Ltd’sini kurdular. Hala lotus cübbesi dokumacılığına devam ediyorlar ve lotus lifinin ilk tarzı da dahil ona yeni teknikler getiriyorlar (Hlaing C. S., 2016). Merkez ofisleri, Inle’de olmakla birlikte Yangon ve Taunggyi’de de iki şubeleri bulunmakta. Keşiş ve turistlerin rağbet ettiği (Vinaya kurallarına uygun dikilmiş) keşiş cübbesi, lotus kumaşı ve şalı üretimi yapmaktadırlar (ASK, 2017).
Lotus dokumacılığı, Inn Paw Khone köyünde 20 yıl önce başladı. Önceki yıllarda, dokumacılar, yalnızca lotus cübbesi üretiyorlardı. Turistlerin rağbetini yakalamak için lotus şalı, gömlekleri ve şapkaları da üretmeye başladılar. Lotus ürünleri, ya saf lotustan ya da ipek ve pamuk karışımlı lotustan yapılıyor (Myat Taw Win, 2017). Bazı köylüler, lotus bitkisi yetiştiriyor ancak bu, yine de pazarın lotus lifi üretimi talebini karşılamaya yetmiyor (Kennedy, 2016; Myat Taw Win, 2017). Bugünlerde, Inleli insanlar, Myanmar’ın lotus lifi elde edebilecekleri diğer bölgelerine gidiyorlar. Gittikleri yerler: Sunn-Ye Inn, Yat-Saut bucağı, Loi-Kaw bucağı (koşulları Inle Gölü’nünkini andıran Phaya-Phyu/Phaya-Ni köyü), Sagaing Bölgesi ve Yangon Bölgesi (Myat Taw Win, 2017).
Lotus lifi sanayisi, uluslararası ziyaretçilerin ve Inle’deki yerli kullanıcıların talepleri ile teşvik edilerek gelişmesinin yanı sıra bunun, Myanmar’da günümüzde lotusun doğal olarak yetiştiği, özellikle kırsal bölgelerdeki kadınlar üzerindeki ekonomik etkisi büyük. Lotus lifi sanayisi; Myanmar’da, ekonomik ve sosyal getirileri sayesinde yerel toplulukların rekabet gücünü artıran, doğal maddelerin sürdürülebilir ticareti yoluyla biyoçeşitliliğin korunmasını teşvik eden sektörlerden biridir.
1.2 Amaç
Lotus lifi ya da ipliği üretiminin ve bitmiş ürünlerinin Myanmar’daki ve ulaşabildiği küresel pazarlardaki işlevlerindeki ana oyuncular dahil paydaşların durumunu, onlarla çalışan şirketleri ya da dokumacıları, ticaret yaptıkları değer zincirlerini, bu zincirleri etkileyen politikaları, yetenekleri, teşvik tedbirleri ve kısıtlamaları dahil paydaşların sosyoekonomik durumlarını anlamak.