Kurşun Kalemin Ucuna Neden Kurşun Diyoruz?

Kurşun kalemin ucuna neden kurşun diyoruz? Hem de hiç kurşun içermediği halde!

16. asırda İngiltere, Cumbria (Kambriya) eyalet kontluğu, Lake District (Göller Bölgesi), Allerdale ilçesi, Borrowdale köy idaresinde büyük bir saf, som grafit maden yatağı keşfedildi. Üstün nitelikli, som grafitin bulunuşu tarihte ilk kez böyle gerçekleşmişti. Maden uzmanları, bu madde ile ilk karşılaştıklarında onun bir karbon biçiminden ziyade bir tür siyah kurşun olduğunu düşündüler. Bu nedenle de buna kurşunun Latincesi olan plumbum sözcüğünden türeyen plumbago (kurşunsu) adını verdiler.

İnsanların üstün nitelikli som grafit çubuklarının nesnelerin işaretlenmesine yaradıklarını anlamaları uzun sürmedi. O anda Borrowdale madenlerinden elde edilen bu yeni keşfedilmiş madde son derece değerli hale geldi. Hatta bu durum bekçilerin sonunda madenin girişinde görevlendirildiği ve insanların som grafiti çalmalarını önleyecek yasaların çıkarıldığı dereceye kadar ulaştı. Üstelik, yeterli stoğu çıkarıldığında daha fazla grafite ihtiyaç duyulana kadar maden bizzat su altında bırakılıyordu.

Elbette saf grafit çubukları epey gevrekti. Bu nedenle, insanlar, onları hem oyuk odun parçaları gibi çeşitli nesneler içerisine iyice yerleştirmeye başladılar hem de basitçe koyun derisi içerisine sardılar. Böylece, kurşun kalem resmen o dönem kara kurşun olarak bilinmekte olan som grafit özüyle doğmuştu. Grafit çubuklarını kurşun olarak adlandırma geleneği günümüzde dahi sürmektedir.

Sürpriz Gerçekler

• Bu işin hatasını halen izleyenler sadece İngilizler değildirler. Almancada kurşun kalem, kurşun çubuk anlamına gelmekte olan bleistift sözcüğüdür.
• Kurşun kalemden önce bazen kurşundan yapılmış stilus (stylus) adlı taş kalem şeklinde bir yazım aracı vardı. Stilus, aslen eski Romalıların ve daha sonradan diğer pek çoğunun mürekkep olmadan yazı yazmakta kullandığı ince bir çubuktu. Ayrıca, çok keskin bir uçla yapılmıştı ve balmumu tabletlere yazmak için kullanılabiliyordu.

Bu, iki yolla yeniden kullanılabilir bir yazı biçimiydi. Birincisi, her bir stilusun genellikle balmumuna bir parça yazı yazabilen kör bir ucu vardı. İkincisi, tüm bal mumuna işlenen yazıların silinmesi için kaydedildikleri yerden kaybolana kadar ısıtılmaları yeterliydi. Ucuzluğundan ve kolayca işlenebilmesinden ötürü bazen kurşundan yapılmış bu stilusun kimi zaman kurşun kaleminin ucuna kurşun dememizin nedeni olduğu söylenmektedir. Aslında, yine de yukarıda söylendiği gibi bu, basitçe insanların grafiti bir kurşun biçimiyle karıştırmış olmasıdır.

• Parşömen, papirüs veya dana derisi kağıdı (vellum) üzerine mürekkep ve kalem dışında işaret yapmakta kullanılan en eski araç, balmumu kaplı tablete kazıyan metal bir stilus idi. Ağaç gövdesinin Latince karşılığı olan kodeks (codex) ise çağdaş kitabın öncüsü olan balmumu kaplı ahşap tablet için kullanılır hale geldi.

Diğer yandan, keskin metal stilus, Roma dönemlerinde bir silahtı. The Origins and Progress of Writing adlı eserin yazarı Thomas Astle, Roma İmparatoru Jül Sezar‘ın tüm Roma Parlamentosunun önünde Kurtarıcılar denen topluluğun suikastına uğradığı sırada  onların liderlerinden Romalı senatör Gayus Kassiyus Longinus‘un (Cassius) koluna nasıl stilus sapladığının yanında öğrencilerinin (4. yüzyılda yaşamış İtalya, Emilia-Romagna bölgesi, Bologna ili, İmola kasabasının ve kilise katiplerinin koruyucu azizi) Aziz Kassiyanus‘a (Cassianus) nasıl stilus sapladığının dışında balmumu tabletleri ve stiluslarıyla onu nasıl öldürdüklerini açıklamaktadır.

• Orta Çağ’da, metal stiluslar, tebeşirimsi maddelerle kaplı yüzeylerde kullanılmalarının yanı sıra taş kalemlerden ve taş tabletlerdeki tebeşirden de yararlanılıyordu (Taş kalemler, 19. yüzyılın ortalarına değin ABD’de satılmaya devam etti). Stiluslar için kullanılan metallerin karışımları gelişti ve sonunda kurşunun kalayla, bizmutla ve cıvayla alaşımları geliştirildi. Üçte 2’si kurşundan, üçte 1’i ise kalaydan oluşan stiluslara şakul deniyordu. Ayrıca, şakullar, kurşun kalemlerin, kaz tüyü kalemler ve kalemlerin yanında Amerika’da 19. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir.

Ahşap kılıflı kurşun kalemin bilinen en eski tanımı, İsviçreli doğa bilimcisi Konrad Gesner‘in 1565’te fosiller hakkında yazdığı Fosil Nesneler Hakkında isimli kitapta şöyle geçmektedir:

Stilus, bir uç şeklinde tıraşlanmış ve ahşap bir sap içerisine sokulmuş (İngilizlerin antimon dediğini duyduğum) bir tür kurşundan yazma amacıyla yapılmıştır.

Ancak kurşun, eli pisletiyor, soluk bir işaret yapıyor ve epey bir baskı gerektiriyordu.

• İngilizcedeki pencil kelimesi, Latincede küçük kuyruk anlamına gelmekte olan pencillus kelimesinden gelmektedir. Bu kelimenin kökeni şöyledir:

Penis (kuyruk) sözcüğünün tasgiri peniculus (fırça) sözcüğünün tasgiri, gerçek anlamı küçük kuyruk olan Latince penicillus (boya fırçası, küçük resim fırçası) kelimesinden doğmuş Eski Fransızca pincel (ressam boya fırçası) kelimesinden gelen 14. yüzyıl başlarına ait pencil (deve tüyünden yapılmış ince ressam fırçası).

Çağdaş kurşun kalemlerden evvel yazım için küçük fırçalardan istifade ediliyordu. Görünüşe göre, kurşun kalemlerin grafit uçlu yazım aracı anlamı, 16. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmıştır.

• Grafit madeni yatakları, başka yerlerde de bulunmaktadır ancak hiçbiri, saflık ve nitelik bakımından İngiltere’de bulunan maden yatağına yaklaşmamaktadır. Bu diğer maden yataklarındaki safsızlıklar, grafitlerinin toz haline getirilerek istenmeyen kısımlarından ayrıştırılmalarını gerektirmektedir. 

Kurşun kalemin gelişimi tüm Avrupa’da devam etti, ama şöyle bir önemli sorun vardı: doğal grafit
yatakları sınırlıydı. Borrowdale grafit madenleri, en saf grafitlerin bir kısmını sağlıyordu ama erişimlerinin sınırlı olması bir yana İngiliz hükümetinin sıkı denetimi altındalardı. Bu sorun, kille karıştırılmış toz grafitten kurşun kalem üretme yöntemi geliştirilene kadar devam etti.

• Fransa, 1793’te Birleşik Krallık’a savaş ilan ettiğinde Birleşik Krallık’ta üretilen kurşun kalemlere çare yaratmak zorunda kaldı. Bu nedenle, Nicolas-Jacques Conté, ithal gereçlere ihtiyaç duymayan kurşun kalemler geliştirmekle görevlendirildi. Grafit tozu ile kil karışımını fırında pişirerek ince kurşun kalem uçlarını üretmeyi başardı. Günümüzde dahi kurşun kalemler, Conte’nin 1795’te patentini aldığı bu yöntemle üretilmektedir.
• Conte’nin yöntemi, Fransızların kendi kalemlerini üretmelerine olanak sağlamasının dışında üreticilerin uçlarının sertliğini denetleyerek izlerinin koyuluklarını kontrol etmelerine izin veriyordu (Kil oranı arttıkça uçlar sertleşirken izler açılır ve netleşir. Ancak kil oranı azaldıkça izler koyulaşır ve pütürlüleşir). Üstelik, öyle başarılı oldu ki Conte kurşun kalemle eş anlamlı hale geldi. Diğer yandan, ressamlar halen Conte boya kalemlerine değer vermektedirler.
• 1790’da Viyana’da Joseph Hardtmuth’un kurduğu Koh-I-Noor, 9H’den 9B’ye kadar değişmekte olan dünyanın ilk dereceli kurşun kalem sistemini piyasaya sürdü. Bu marka ismi, ihtişam, kesinlik ve zanaatkarlığı simgeleyen, Farsçada “Işık Dağı” anlamında gelen efsanevi Kuhunur Elması’ndan gelmektedir.Derece, 9H’den (kil içeriği en yüksek, en sert) 9B’ye (grafit içeriği en yüksek, en yumuşak) kadar değişmektedir. Bilindik HB kalem, 9H ile 9B arasındaki orta noktada yer aldığı için sertlik ve yumuşaklık açısından dengeli bir yapıya sahiptir. Bu nedenle günlük yazı ve çizim için idealdir.
• Joseph Hardmuth’un torunu Carl, 1888’de sarı renkli 17 dereceli (H = Hardtmuth: sert, B = Budweis: siyah, F = Franz: ince uç) KOH-I-NOOR 1500 kurşun kalem serisinin üretimini başlattı. Bu serinin dünya çapında başarı yakalamasının sonucunda KOH-I-NOOR ismi 1894’te ilk kez şirket adında görüldü.

1900’de, sarı KOH-I-NOOR 1500 kurşun kalem serisi, Paris Dünya Fuarı’nda Büyük Ödül kazandı.

• 19. yüzyılda, Sibirya’da Çin sınırı yakınlarında büyük bir üstün nitelikli grafit yatağı bulundu. Bir Çek şirketi olan KOH-I-NOOR HARDTMUTH, rengin Çin’de kraliyet ailesi, zenginlik ve gönenç ile ilişkili olmasından ötürü KOH-I-NOOR 1500 sarı boyalı kurşun kalem serisini pazarlamaya karar verdi. Sarı boyalı kurşun kalem serisi başarısını ispatladıktan sonra Eberhard Faber (1900’de ürettiği MONGOL) ve Dixon Ticonderoga (1913’te ürettiği No. 2 Ticonderoga) KOH-I-NOOR HARDTMUTH’u taklit ettiler.
• 1913’te, Dixon Ticonderoga, sarı boyalı No. 2 Ticonderoga kurşun kalemini piyasaya sürüldü. Kurşun kalem başlangıçta pirinç başlık halkasıyla üretilmiş olmasına rağmen 2. Dünya Savaşı sırasında metal kıtlığı nedeniyle onun yerine geçici olarak yeşil plastik yerleştirildi. Artık ikonik hale gelmiş metal başlık halkasının üzerindeki renk düzeni savaştan sonra da varlığını sürdürdü.
• Kurşun kalem boşluklarını kesmekte kullanılan tahta levhalar, başlangıçta kurşun kalem ardıcından (Juniperus virginiana) yapılıyordu. Çoğu büyük kurşun kalem ardıcı ağacının 20. yüzyıl başlarına kadar ABD’nin doğu eyaletlerinde yok olması nedeniyle üreticiler, batı ormanlarındaki boyuna elyaflı, yumuşak odunlu ve kolayca yontulabilen Kaliforniya Su Sediri’ne (Calocedrus decurrens) yöneldiler.
• 2015 yılında yayınlanan bir bilimsel makalede, kavak, sedir ve ardıç türlerinin kurşun kalem sanayisinde en yaygın şekilde kullanılmasının dışında beş yıl içerisinde odunları işlenmeye hazır hale gelen pavlonyanın (Paulownia elongata) da bu konuda umut verdiği belirtilmiştir.

• Kurşun kalemlerdeki sarı boya bile kurşunlu renk maddeleri içeriyordu. Kurşun zehirlenmesi, ilk kez boya parçalarını yutan şehirli küçük çocuklarda ortaya çıktı. Üstelik, zor bir aritmetik sınavı sırasında kurşun kalemlerini çiğneyenler de bu sorundan mustariplerdi.

• Kurşun kalemlerin yapım aşamaları:

1. 1. Yapıştırma: Tahta çıtalara oluklar açılır. Daha sonra, iki çıta ortalarında grafit uçlar kalacak şekilde sandviç şeklinde birbirine yapıştırılır.
   2. Şekillendirme: Tutkallarının kurumasını müteakip sandviç halinde birleştirilen çıtaların her iki tarafı birden biçimlendirilir. Bu süreç ile bir dizi ham, ahşap gövdeli kurşun kalem meydana gelir.
   3. Boyama: Kurşun kalemler, düzgün ve eşit bir renk elde edilene kadar (en fazla yediyi bulan) ince boya ya da vernik katlarıyla kaplanırlar. Diğer yandan, kurşun kalemler, özel maksatlarla sıcak folyo ile sarılabilirler.
   4. Damgalama: Sıcak folyo damgalama makinesi ve metal kalıpla kurşun kalemlere grafikler eklenir.
   5. Silgi ve Metal Yüksük Ekleme: Her kalemin ucuna hem metal yüksük hem de silgi sabitlenir.
   6. Kalite Kontrolü Yapma: Kurşun kalemler üretim sürecinin çeşitli aşamalarında kalite kontrolünden geçirilir. Kusurlu olanlar ıskartaya çıkarıldıktan sonra kontrolden başarıyla geçenler paketlenerek müşterilere gönderilir.

Kaynak: http://www.todayifoundout.com/index.php/2010/11/why-pencil-lead-is-called-lead/

Çeviren: Yalçın Ceylanoğlu

HER HAKKI MAHFUZDUR.