Arketipler

I. GİRİŞ

Arketip, edebiyat eleştirisinde herhangi bir imgenin, karakterin, durumun, vb. önemini tartışmakta kullanılan psikolojiden alınmış bir terimdir. Arketipler, sanatta ve edebiyatta olduğu kadar mitte, dinde, halk biliminde, düşte ve rüyalarda ortaya çıkan tekrarlayan biçimlerdir. Esasen bilinçaltı seviyesinde çalışmasına ek olarak arketipler insan yaşamında evrensel olarak yinelenirler: psikolog Carl Jung, onları “ortak bilinç dışı” olarak adlandırdığı şeyin belirtileri olarak görüyordu. Arketip eleştirisi birkaç metin okuma yönetimden birisidir. Örneğin, şiirlerde ve kısa hikayelerde, ölüm ve yeniden doğuş arketipleri, anne ve baba arayışı, Prometheus ile ilgili isyancı veya günah keçisi tasarlanabilir.

Her şeyden önce arketip kopyaları üretilebilen bir biçimdir. Yani, o, kişisel temelde kendisini farklı biçimde açığa çıkaran evrensel bir konudur. İsviçreli psikiyatrist Carl Jung, bu arketiplerin ortak bilinç dışının sonucu olduğuna inanıyordu.

Bu ortak bilinç dışı, doğrudan bilinemez ve atalarımızın müşterek deneyimlerinin bir ürünüdür. Jung, onun şöyle olduğuna inanıyordu:

İlkel: Yani, biz bireyler olarak doğmadan önce dahi zekamızda kökleşmiş bu arketipsel imgelere sahibizdir.

Evrensel: Bu arketiplere tüm dünyada ve tarih boyunca rastlanabilir. Düşüncenin ortaya çıkışı farklı olabilir ama düşüncenin kendisi aynıdır.

Arketipler iki ana sınıfa ayrılırlar:

1. karakterler,
2. durumlar / simgeler.

Bazı yaygın edebi karakter arketipleri şunları kapsamaktadır:

• Kahraman
• hüzünlü kahraman
• kötü kahraman
• günah keçisi
• kimsesiz/aylak
• Hazreti İsa figürü
• dalavereci
• dahi
• talihsiz aşıklar
• ana / tanrıça
• soytarı / palyaço.

Bazı yaygın durumsal/simgesel arketipler şunları içermektedir:

• İyi
• kötü
• görev
• araştırma
• inisiyasyon (Bireyin spiritüel ve manevi gelişimi için ‘spiritüel tesir’i alıp aktarabilen bir üstadın sert ve sürekli kontrolü altında bir düzen ve disiplin içinde sınavlara dayalı tarzda metotlu olarak eğitimi ve derece atlama durumu)
• masumluğun kaybı.

Arketipsel Renkler

Renk = Olumlu (olumsuz)

• Siyah = güç (ölüm, yas)
• Mavi = asillik, huzur (bunalım)
• Kahverengi = Dünya, doğa (karışıklık)
• Gri = tarafsız (tutkusuz)
• Yeşil = doğurganlık, yenilenme, servet (açgözlülük, kıskançlık)
• Turuncu = macera, değişim (zoraki değişim, bozuculuk)
• Mor = krallık, olumlu kişisel gelişim (zarar)
• Kırmızı = seks, aşk (kurban, tabu, aşağılama, tehlike)
• Beyaz = Saflık, sağlıklılık, yeniden doğuş (boşluk)
• Sarı = Aydınlanma ( korkaklık, hastalık )

Arketipsel İmgeler

• Su = saflık, temizlik, vaftiz
• Ateş = arıtma, keder
• Mevsimler = bahar, doğuş; kış ise ölümdür.
• Gök cisimleri = Ay, değişim; güneş ise güçtür.
• Daireler = bütünlük, tamlık, birlik
• Bitkiler = Meşe, kuvvet; gül ise güzelliktir.
• Hayvanlar = Yılan, kötü; kuzu, masum; aslan ise güçlüdür.
• Issız Yer = Sınama yeri, tehlike yeri.
• Sayılar = 3, tanrısal üçlü; 7 ise mükemmel ya da şanstır.

Arketipsel Karakterler-Motifler-Durumlar

• Araştırma = Doğurganlığa kavuşturacak birini ya da bir şeyi arama.
• Görev = Yerine getirilmesi gereken insanüstü kahramanlığı adlandırır.
• Yolculuk = Kahramanı düzenin eski haline getirilmesi için zorunlu olan bazı gerçekleri veya bilgileri bulmaya gönderir.
• İnisiyasyon = Bireyin olgunlaştığı durum.
• Ayin = Bir topluma giriş için düzenlenmiş töreni adlandırır.
• Düşüş = Eylem sırasında yüksek varoluş halinden düşük varoluş haline alçalmayı tanımlar.
• Ölüm ve Yeniden Doğuş = Doğa döngüsü ile hayat döngüsü arasındaki benzerlikten çıkan bir örnektir.
• Makina ile Yapılan Dünya karşısındaki Doğa = Doğayı teknoloji güçleri karşısına yerleştiren durum.
• Baba-Oğul (ya da Anne-Kız) Savaşı = Çocukluk sırasındaki ayrılmadan ya da dış bir kaynaktan kaynaklanan gerilim.
• Avcı Arkadaşlar Grubu = Birbirinin yanında olmak için herhangi bir sayıdaki tehlikeyle yüzleşmeye istekli.
• Sadık Uşaklar = Kahramanın asil yardımcıları olarak işlev gösterirler; görev, korumadır.
• Cana Yakın Hayvan = Bu hayvanlar kahramana yardım ederler.
• Şeytan Figürü = Cisimleşmiş kötüyü temsil eder. Ancak bir bedel karşılığında dünyevi mallar, ün veya bilgi sunabilirler.
• En sonunda, İyi Kalpli Kötü Figür = Affedilebilir bir şeytan figürü ya da bağışlanmış şeytan figürünün hizmetçisi.
• Günah Keçisi = Çoğunlukla halk töreni sırasında olan ölümü ya da vefatı ile topluma çektirilen bazı bozulmaların ya da günahların cezasını çeken kurban
• Okumuş Aptallığa karşı Doğuştan olan Bilgelik = Bazı karakterler sezgisel olarak sözde daha eğitimli karakterlerden daha fazla bilgelik ve zeka sergilerler.
• Serseri = Bir suçtan (gerçek ya da gerçek olmayan) dolayı toplumdan kovulmuş; aylak olması amaçlanmış.
• Dünya Ana = Karakter, ürün vermenin, bolluğun ve doğurganlığın simgesidir.
• Baştan Çıkaran Kadın = Duygusal güzellik ile ayırt edilmiş; bir kahramanın çökmesine neden olabilir.
• Platon İdeali = Kahramanın çekiciliğinin (ya fiziksel ya da ruhsal) esin kaynağı.
• Sadakatsiz Eş = Sıkıcı ya da soğuk bulduğu erkekle evli; daha kuvvetli veya ilginç bir adama dikkati çekilmiş.
• Başı Dertte olan Kadın = Bu savunmasız kadın bir kahraman tarafından kurtarılmalıdır; kötü bir figür tarafından tuzak olarak kullanılabilir.
• Talihsiz Aşıklar = Toplumun, arkadaşların, ailenin ve tanrıların itirazı nedeniyle felaketle sonuçlanan aşk ilişkisine giren iki karakter.
• Kabus Yaratığı = Ruhun en karanlık, en dip kısımlarından yaşamı tehdit etmek için çağrılan fiziksel ya da soyut canavar.

II. BAZI ARKETİP ÖRNEKLERİ

Mitin önemini belirledikten sonra onun arketipler ve arketipsel örneklerle ilişkisini incelememiz gerekir. Her insanın (gerçi, başka bir deyişle mitler özgün şekillerini geliştikleri kültürel çevrelerden alırlar) efsanede, halk biliminde, düşünce tarzında yansıtılabilen kendine özgü mitolojisi olmasına rağmen mit genel anlamda evrenseldir. Üstelik, benzer motifler ve konular, pek çok diğer mitolojide de bulunabilir ve zaman ve mekan bakımından geniş ölçüde ayrılan insanların mitlerinde tekrarlayan belirli imgeler ortak bir anlama sahip olmaya veya daha doğru biçimde karşılaştırılabilir psikolojik tepkiler meydana çıkarmaya ve benzer kültürel işlevler göstermeye eğilimlidirler. Böyle motiflere ve imgelere arketipler denir. Basitçe belirtilecek olursa arketipler evrensel simgelerdir. Amerikalı felsefeci Philip Wheelwright’ın, “Metaphor and Reality” ( Mecaz ve Gerçek ) ( Bloomington: Indiana University Press, 1962 ) kitabına göre böyle simgeler:

insanlığın hepsi olmasa da büyük kısmı için aynı ya da çok benzer anlamlar taşıyanlardır. Gök baba ve yer ana, ışık, kan, yukarı-aşağı, çark ekseni ve diğerleri gibi belirli simgelerin aralarında herhangi bir tarihsel etki ve nedensel ilişki bulunma olasılığı bulunmayacak kadar yer ve zaman bakımından birbirinden uzak kültürlerde defalarca tekrarlanması anlaşılabilir bir gerçektir.

Bu arketipler ve yaygın şekilde ilişkili olmaya eğilim gösterdikleri simgesel anlamları aşağıda belirtilmektedir (bu anlamların bir bağlamdan diğerine önemli bir biçimde değişebileceğini belirtmek gerekir):

A. İmgeler

• Su: yaradılışın gizemi; doğum-ölüm-yeniden diriliş; arındırma ve günahlardan arınma; doğurganlık ve büyüme. Jung’a göre su, bilinçdışının en yaygın simgesidir.

• • Deniz: Tüm yaşamın anası; ruhsal gizem ve sonsuzluk; ölüm ve yeniden doğuş; zamansızlık ve ölümsüzlük; bilinçdışı.
  • Nehirler: ölüm ve yeniden doğuş ( vaftiz ); zamanın ölümsüzlüğe akışı; yaşam döngüsünün geçiş evreleri; tanrıların vücut bulması.
• Güneş (ateş ve gök yakından ilişkilidir): yaratıcı enerji; doğa kanunu; bilinç (düşünme, aydınlanma, bilgelik, ruhsal görüş); baba ilkesi ( Ay veya yer dişi veya ana ilkeyle ilişkili olmaya eğilim gösterir ); zamanın ve hayatın akışı.
  • Doğan güneş: doğum; yaradılış; aydınlanma.
  • Batan güneş : ölüm.
• Renkler
  • Kırmızı: kan, kurban, şiddetli öfke; kargaşa.
  • Yeşil: Büyüme; his; umut; doğurganlık; kötü bağlamda ölüm ve bozulma ile ilişkilendirilebilir.
  • Mavi: Gerçek, dinsel duygu, emniyet, ruhsal saflık ( Büyük Anne’nin ya da Kutsal Anne’nin rengi ) ile ilişkilendirilmiş, genellikle son derece olumlu bir renktir.
  • Siyah (karanlık): kaos, gizem, bilinmeyen; ölüm; ilkel bilgelik; bilinç dışı; kötülük; hüzün.
  • Beyaz: Olumlu yönlerinde ışığı, saflığı, masumluğu ve sonsuzluğu; olumsuz yönlerinde ise ölümü, terörü, doğaüstü olayları ve esrarlı evrensel gizemin kör eden gerçeğini [ Örnek olarak, Amerikalı yazar Herman Melville’in Moby Dick (Beyaz Balina) romanının ‘Balinanın Beyazlığı’ bölümüne bakınız ] belirten çok anlamlı bir renktir.
• Daire (küre): Bütünlük, birlik.
  • Mandala ( Birleştirici bir merkez etrafındaki dairenin karelenmesine dayalı bir geometrik figür ): Klasik Asya biçimlerinde mandalanın üçlü, dörtlü ve yedili sayısal eş değerleriyle daire, kare ve daire olarak sıralandığına dikkat edin.
  • Yumurta (oval): Yaşamın gizemi ve dünyaya getirme güçleri.
  • Yin ile Yang: Yang (eril ilke, ışık, etkinlik, bilinçli zihin) ile Yin (dişil ilke, karanlık, edilgenlik, bilinç dışı) zıt güçlerinin birliğini temsil eden Çin simgesi.
  • Uroboros: Sonsuz yaşam döngüsünü, ilkel bilinç dışılığı, zıt kuvvetlerin birliğini belirten kuyruğunu ısıran yılan (Yin ve Yang ile kıyaslayın).
• Yılan (yılan, kurtçuk): Enerji ve saf güç simgesi (libido ya da sevgeç ile kıyaslayın); kötülük, yozlaşma, şehvet; yıkım; gizem; bilgelik; bilinç dışı.
• Sayılar
  • Üç: ışık; ruhsal farkındalık ve birlik ( Baba Oğul ve Kutsal Ruh ile karşılaştırın ); eril ilke.
  • Dört: Daire, hayat döngüsü, dört mevsim; dişil ilke, yer, doğa; dört unsur ( toprak, hava, ateş,su ) ile ilişkilidir.
  • Yedi: Tüm simgesel sayıların en etkilisidir; üç ile dördün birliğini ifade etmesinin yanında dairenin tamlanmasını, mükemmel düzeni belirtir.
• Arketipsel kadın (Büyük Anne: yaşam, ölüm ve dönüşümün gizemleri):
  • İyi Anne ( Dünya Annenin olumlu yönü): yaşam ilkesi, doğum, sıcaklık, beslenme, koruma, doğurganlık, büyüme, bolluk ( Örneğin, Yunan mitolojisindeki toprak verimliği tanrıçası Demeter ve onun Roma mitolojisindeki karşılığı Keres gibi) ile ilişkilendirilmiştir.
  • Kötü Anne (Dünya Annenin olumsuz yönleri dahil): Cadı, büyücü kadın, siren, fahişe, ölümcül veya baştan çıkartıp ayartan kadın (şehvet, cinsel partiler, korku, tehlike, karanlık, parçalanma, hadım etme, ölüm; korkunç yönleriyle bilinç dışı).
  • Ruh Eşi: Sofia figürü, Kutsal Anne, prenses ya da “güzel bayan” [ilham ve ruhsal tamamlanmanın vücut bulması (Jung’un anima yani erkeğin içindeki kadın terimiyle karşılaştırın)].
• Bilge Yaşlı Adam (kurtarıcı, Hintli bilge): Ruhsal ilkenin canlı örneğidir ve “bir yandan bilgiyi, derin düşünceyi, kavramayı, zekayı ve sezgiyi, diğer yandan ise manevi karakterini yeterince açık hale getirmekte olan iyi niyet ve yardım etme isteği gibi ahlaki nitelikleri temsil eder. Zekasını, bilgeliğini ve kavramayı bir tarafa bırakırsak ahlaki nitelikleri bakımdan da dikkate değerdir; bunun da ötesinde, diğerlerinin ahlaki niteliklerini dahi sınar ve bu denemeye bağlı armağanlar ortaya koyar. Yaşlı adam, daima kahraman sadece adamakıllı derin düşüncenin ve uğurlu bir düşüncenin kendisini kurtarabileceği umutsuz ve çaresiz bir durumda iken ortaya çıkar. Ancak iç ve dış nedenlerden ötürü kahraman bunun bizzat üstesinden gelemez; eksikliği gidermek için gereken bilgi kişiselleşmiş düşünce, yani bu sağgörülü ve yardımsever yaşlı adam şeklinde gelir [C.G. Jung. The Archetypes and the Collective Unconscious, trans. R.F.C. Hull, 2nd ed. (Princeton: NJ: Princeton UP, 1968): 217 ve müteakip sayfalar].
• Bahçe: Cennet; masumluk; bozulmamış güzellik (özellikle dişil); doğurganlık.
• Ağaç: “En genel anlamında ağaç simgeciliği, evrenin yaşamını (onun tutarlılığını, büyümesini, çoğalmasını, üretici ve yenileştirici süreçlerini) ifade eder; bitmez tükenmez hayat anlamına gelir ve bu nedenle de ölümsüzlük simgesine eşdeğerdir. ” (J.E. Cirlot, A Dictionary of Symbols, trans. Jack Sage [New York: Philosophical, 1962]) (Kefaret haçının Hristiyan ikonografisinde hayat ağacı olarak tasvirine bakınız) (ayrıntılar için Eliade’nin Sacred and Profane kitabına bakınız).
• Çöl: Ruhsal kısırlık; ölüm; yokçuluk, umutsuzluk.

Bu örnekler, kesinlikle kapsamlıdır ancak okuyucunun edebiyatta karşılaşabileceği daha yaygın arketipsel imgelerin bazılarını temsil edebilir. Listelediğimiz imgelerin tam edebi çalışmada ortaya çıktıkları andaki arketipler olarak işlev göstermeleri şart değildir. Tedbirli eleştirmen, eserin tüm bağlamının mantıksal olarak arketipsel okumayı desteklemesi kaydıyla onları böyle yorumlar.

B. Arketipsel Motifler veya Örnekler

• Yaradılış: Muhtemelen tüm arketipsel motiflerin en önemlisidir (adeta her mitoloji evrenin, doğanın ve insanlığın bazı doğaüstü varlık ya da varlıklar tarafından türetildiğinin birtakım açıklamaları üzerine inşa edilmektedir).
• Ölümsüzlük: Genellikle şu iki temel öyküsel biçimden birisini alan diğer bir arketiptir:
  • Zamandan kaçma: Yozlaşma ve ölümlülüğe acıklı düşüşlerinden önce erkeğin ve kadının keyfini çıkardığı mükemmel, ebedi mutluluk hali olan “cennete dönüş” (Ebedi Dönüş Mitosu’na bakınız).
  • Döngüsel zamana gizemli dalma: Sonsuz ölüm ve dünyaya getirme konusu (İnsanlar, Doğa’nın ebedi döngüsünün, özellikle mevsimlerin döngüsünün dev, gizemli ritmine boyun eğerek bir tür ölümsüzlüğe ulaşırlar) (Eliade, bu “b.”nin  nasıl “a.”nın bir örneği olduğunu göstermektedir).
• Kahraman arketipleri (dönüşüm ve günahlardan arınma arketipleri):
  • Arayış: Kahraman (kurtarıcı, mesih), krallığı korumak için imkansız görevleri yerine getirmek, canavarlarla savaşmak, çözümsüz bilmeceleri çözmek ve aşılmaz engellerin üstesinden gelmek zorunda olduğu bazı uzun yolculuklara çıkar.
  • İnisiyasyon: Kahraman, cahillikten ve toyluktan toplumsal ve manevi olgunluğa geçerken, yani olgunluğa ulaşarak toplumsal kümesinin gerçek bir üyesi olurken bir dizi dayanılmaz çileye katlanır. İnisiyasyon, en yaygın biçimde üç farklı evreden oluşur: (1) ayrılma, (2) dönüşüm, (3) dönüş. Arayış gibi bu da ölüm ve yeniden doğuş arketipinin bir değişimidir.
  • Kurban günah keçisi: Kabilenin ya da ulusun gönenciyle özdeşleştirilmiş olan kahraman insanların günahlarını telafi etmek için ölmeli ve yurdu verimliliğe kavuşturmalıdır.

Kaynak: http://central.wmrhsd.org/FACULTY_FILES/rkipp/LINK_DOCS_1015/9_20_2009_Archetypal.doc

Çeviren: Yalçın Ceylanoğlu

HER HAKKI MAHFUZDUR.