Uçuşçuların Dansı ya da Palo Volador (Uçma Direği) Meksika’daki ve Guatemala’daki izole alanlarda değiştirilmiş biçimde olmasına rağmen günümüzde halen canlandırılan eski bir Orta Amerika töreni/ ayinidir. Kaynağının, Nahua, Huastek ve Otomi halkları olduğuna ve sonradan Orta Amerika’nın çoğuna yayıldığına inanılmaktadır. Ayin, danstan ve 5 katılımcıdan dördünün daha sonra yere alçalmak üzere iplerle bağlı halde kendilerini boşluğa bıraktığı 30 m’lik direğe tırmanılmasından oluşmaktadır. Beşincisi ise direğin tepesinde kalır ve dans etmesinin yanında flüt ve davul çalar. Bir mite göre ayin tanrılardan, şiddetli bir kuraklığın bitirilmesini dilemek için yaratılmıştır. Ayin, Totonak halkı ile başlamamasına rağmen, günümüzde, onlarla, özellikle Meksika’nın Vera Cruz eyaletindeki Papantla şehrindekiler ve çevresindekilerle kuvvetli biçimde ilişkilendirilmektedir. Tören, UNESCO tarafından, ayininin varlığını sürdürmesinin ve çağdaş dünyada da başarılı olmasının sağlanması için, “Manevi Kültür Mirası” olarak isimlendirilmiştir.
Tarih
Totonak mitine göre en az 450 yıl önce insanlara açlık getiren şiddetli bir kuraklık vardı. Tanrılar yağmuru esirgiyorlardı çünkü insanlar kendilerini ihmal ediyorlardı. Tören, tanrıları yatıştırmak ve yağmurları geri getirmek için yaratıldı. Hikayenin bazı uyarlamalarında ayin sonradan erdemli olan 5 genç adamı seçmekte olan köyün yaşlı adamları tarafından yaratılmaktadır. Diğer uyarlamalarda ise 5 erkek ayini bizzat yaratmaktadır. Dağ tanrısının izniyle yakındaki ormanın en uzun ağacı kesilir, dallarından ayrılır ve köye sürüklenir. Gövde büyük törenle dikilir. Gençler direğe tırmanır; beşincisi müzik çalarken, diğer dördü yüksekten atlar. Ayin, yağmur tanrısı Şipe Totek’i (Xipe Totec) ve diğer tanrıları memnun ediyordu. Bu nedenle, yağmur yine başlıyordu ve toprağın bereketi geri dönüyordu.
Bu ayin/ dansın tam kökeni bilinmemektedir, ancak Sierra del Puebla dağları ile Veracruz eyaletinin dağlık alanlarındaki Huastek, Nahua ve Otomi halkları ile başladığına inanılmaktadır. Ayin, kuzey Meksika’dan Nikaragua’ya uygulanana değin Orta Amerika dünyasının pek çok kısmına yayılmıştır. Ayinin Nayarit eyaletinde bulunan seramiklere göre en az Klasik öncesi döneme kadar uzandığını gösteren kanıtlar vardır. İspanyollardan önceki dönemlerde ayin, yasakları ve derin düşünmeyi kapsayan çok daha karmaşık bir biçimdeydi. Katılımcıların kuşları taklit ettiğine ve bazı bölgelerde papağanlar, Amerika papağanları, ketsal kuşları ve kartallar biçiminde giyindiklerine inanılıyordu. Bu kuşlar toprak, hava, ateş ve su tanrılarını temsil ediyordu. 16. asra kadar ayin kuvvetli biçimde bahar noktası gibi güneş törenleri ile ilişkiliydi. Ayin en yakın biçimde Şipe (Xipe), Totek (Totec) ve Tlasolteotl (Tlazotlteotl) gibi yağmur ve güneş tanrıları ile bağlantılıydı.
Maya mitolojisinde dünyanın yaratılışı Dünya Ağacı’nda (Dünya’nın merkezi) oturan mitsel bir kuş tanrısı (İtsamna) ile ilişkilidir. Direğin tepesindeki beş “kuş adam” kuş tanrılarını temsil etmektedir. Ana dansçı ortada durur ve şarkı söyleyen kuşların seslerini temsil etmekte olan flüt çalar. Diğer dört “kuş adam” (dört yönü temsil eden) ise dünyanın yaratılışını (ve yaşamın yeniden oluşmasını) temsil etmek için direğin etrafında dönerler. Erken biçiminde 5 adamın yerine, her bir üyesinin tepeye çıkıp dans ettiği, sonunda bellerine ip bağlayarak hep birlikte atladıkları ve aşağıya doğru alçalmakla birlikte kuş şeklinde giyinmiş 6 kişi bulunuyordu. Meksika’daki pek çok köy uygulamanın bu uyarlamasını yaralanmalardan ve hatta ölümlerden dolayı yasaklamıştır.
İspanyolların fetih döneminde pek çok Aztek geleneğini kaydetmiş olan Diego Duran, Aztek prensi Ezhuahuacatl’ın ( Eshuahuakatl) 20 braza yüksekliğindeki (1 braza açılmış iki kol arasındaki bir kulaçlık mesafe yani yaklaşık 1,83 m olduğundan 36,6 m.ye karşılık gelir) bir direkten suya atlayarak kendisini feda ettiği “Danza de los Voladores”i andıran bir olay açıklamıştır. Dört çağdaş uçuşçunun her biri tipik olarak direğin etrafında 13 kez dönmekte olup toplam atılan tur sayısı 52’yi ya da Aztek takvim döngüsündeki yıl sayısını vermektedir.
Ayin fetihten sonra kısmen kaybolmuştur ve İspanyollar onunla ilgili pek çok kaydı yok etmiştir. Kilise fetihten sonra bunlara benzer çok tanrıcı ayinlere epey karşıydı ve onunla beraber diğer pek çok ayin de susturulmuştu ya da gizlice uygulanıyordu. Bilinenlerin çoğu ise sözlü gelenekten ve Meksika’ya gelen ilk Avrupalıların yazılarından elimize ulaşmaktadır. Sonra, Katolik unsurlar ayine eklendi ve sonraki koloni döneminde büyük bir gösteriye dönüştü. Ayin günümüzde Totonak halkı dahil küçük kalıntılar halinde varlığını sürdürdüğü halde Meksika’da ve Orta Amerika’da çoğunlukla ortadan kalkmıştır.
Ayin Totonaklarla başlamamış olmasına rağmen artık çoğunlukla Veracruz eyaletindeki Papantla bölgesinin “Totonaklar”ıyla ilişkilendirilmektedir. Çağdaş dönemlerde sayısız değişim meydana gelmiştir. Dağlık Sierra de Puebla bölgesinin ve Veracruz eyaletinin dağlık alanlarının çoğunda ormanların ortadan kalkmasından dolayı çoğu uçuşçu Veracruz eyaletinde çoğunlukla petrol sanayi tarafından bağışlanmış olan kalıcı metal direkler üzerinde gösteri yapmaktadırlar. En tartışmalı değişiklik törenin icra edilmesine kadınların da girmesi olmuştur. Geleneksel olarak kadınların uçuşçu olmalarına izin verilmesi yasak olmuştur ancak tamamı, Puebla eyaletinde olan birkaç tanesi bu icraya dahil edilmiştir. Kadınları eğiten ilk erkeklerden biri olan Jesús Arroyo Cerón 2006’daki Cerro Tajin kutlamalarında direkten düşerken öldü. Totanakların yaşlıları bunun tanrısal bir ceza olduğuna inanmakta ve halen kadın katılımcılara ayinin icra edilmesini yasaklamaktadırlar.
Uyarlamalar
Direk töreninin yapılıp yapılmamasının yanında ayinde başka değişimler de bulunmaktadır. Nahua ve Otomi halkları arasında genellikle direğe tırmanmadan dans edilmez ve tören tepede başlar. Ayrıca asılı çerçevesinde 4 yerine 5 kenar olan ve ayinin beş değil altı dansçıyı kapsadığı bir uyarlama da mevcuttur. Bu uyarlamanın icra edileceği en geleneksel dönem Huapangueada denen günde düzenlenen şenliğin bitişindeki “Kutsal Perşembe”dir. Tanrıların törene olumlu bakmaları için bazı dansçıların törenden önce bir gün ya da daha uzun süre oruç tutulması ya da cinsel ilişkilerden kaçınılması gibi uyması gereken kurallar vardır. Değişimlerin çoğuna Puebla eyaletinde rastlanmaktadır. Ancak, en tartışmalı değişim kadınlara ayini icra etme izni verilip verilmeyeceğidir. Toplumu ayinle en yakından ilişkili olan Papantla şehrinde Consejo de Ancianos Totonacas (Eski Totonaklar Konseyi) kadınların katılmalarını resmen yasaklamıştır. Geleneksel olarak, kadınlar tüm Totonak ayin danslarının dışında bırakılmışlardır. “La Maringuilla” denen dans için dahi dişi kahraman bir erkek tarafından canlandırılır. Yasaklamanın kaynağını kadınların “fena şanssızlık getiren kötü varlıklar” oldukları ve katılmalarının günah olacağı veya tanrıları kızdıracağı inancı oluşturur.
Ancak Puebla eyaletindeki Cuetzalan kasabası ile Pahuatlán kasabası ve Veracruz eyaletindeki Zozocolco de Hidalgo şehri gibi birkaç toplumda kadınların uçuşçu olmalarına izin verilmiştir. Katılmalarına izin verilenler önce kadın olunması amacıyla tanrıların ve Katolik azizlerin affının dilenmesi için tasarlanan bir dizi ayini tamamlamalıdır. Ayrıca, kadınlar evli değilse erkek arkadaşı olmayan bakire olmalı ya da evli ise ayinden önce cinsel ilişkiden kaçınmalıdır. Eğer dişi bir uçuşçunun cinsel ilişkiden kaçınma kurallarını çiğnediği fark edilirse tütsü yakıcılarla ve mumlarla kuşatılan bir sunağa götürülür. Sayısı, suçlu kimsenin ihlaline ve hükmüne bağlı olmakla birlikte yüze birkaç tokadı (bofetadas) kapsamakta olan cezalandırmaya Baş melek Mikail’in veya Aziz Büyük Yakup’un resmi tanıklık eder. Ayinin kadının “ateş”ini tedavi ettiği iddia edilmektedir. Bu kurallara uymayan kadınların ayine facia getireceğine inanılmaktadır.
İlk kadının uçuşçu olarak ne zaman rol almasına izin verildiği bilinmemektedir. Kadınları ilk eğiten adamlardan biri 1972’de kızı İsabel’i eğitmiş olan Jesús Arroyo Ceron idi. Ondan sonra diğer 3 kızını da eğitti. Mart 2006’da 70 yaşında El Tajin arkeolojik sit alanındaki Cumbre Tajín kutlamaları sırasında direkten düştü ve öldü. Aile üyeleri onun “tanrıların yakası”na düştüğüne inanmaktadırlar ancak pek çok yaşlı kazanın tanrısal bir ceza olduğuna inanmaktadır. El Tajin sit alanına 1 km uzaklıktaki Takilhsukut Parkı’nın Plaza del Volador’ında (Uçma Meydanı) tahta bir çarmıh ve çiçekler onu anmaktadır.
Yaklaşık olarak 20 kadın uçuşçunun bulunduğu bilinmektedir.
Guatemala’da “Palo volador” denen uçma direği dansı halen Joyabaj şehrinde (15 Ağustos), Çiçikastenango’da (17-23 Ocak) ve Cubulco kasabasında (26 Temmuz) kutlanmaktadır.
Totonak uyarlaması
Totonak mitine göre tanrılar insanlara “Dans edin ve biz de izleyelim” derler. Günümüzde eski zamanların tanrılarını memnun etme halen ayinin en geleneksel uyarlamasının bir parçasıdır. Totonak elbisesi beyaz gömlekle kırmızı bir pantolondan, göğsü boydan boya geçen bir bezden ve bir başlıktan oluşmaktadır. Pantolonlar, şapka ve göğüs bezi ağır bir şekilde nakışlı, aksi durumda süslüdür. Göğsü boydan boya geçen bez kanı simgeliyordu. Şapka ise bereket amacıyla çiçeklerle, güneşi temsil eden aynalarla ve tepesinden dalgalanan, gökkuşağını temsil eden çok renkli şeritlerle süslüdür. Bu kostümler bizzat uçuşçular tarafından yapılır ve her biri 5.000-8000 pesoya mal olmaktadır.
En geleneksel ve ayrıntılı uyarlaması kullanılacak ağacın seçimi ile kesilmesinden başlayarak tüm uçuşçuların direkten inmesinden sonra yapılan dansa kadar devam etmektedir. Ağacın seçimi, kesilmesi ve ayakta dikilmesi törenine “tsakáe kiki” denir. Bu, uygun ağacın bulunması için ormana gidilmesinin yanında onun götürülmesi için dağ tanrısı Quihuicolo’dan izin ve af dilenmesini kapsar. Ağaç dallarından ayrılır ve 30 m’lik direk için delik açılmış olan tören yerine sürüklenir. Direk dikilmeden çiçek, kopal reçinesi, içki, mum ve canlı tavuk ya da canlı hindi sunuları deliğe yerleştirilir. Bunlar daha sonra direk dikildiği için ezilirler ve böylece toprağın verimliliğine katkıda bulunurlar. Direk, dünya ağacının temsili olan gök-yer-Ölüler Diyarı arasında dünyanın yüzeyinden de geçen bir bağlantı noktası oluşturmakta ve yerin beşinci ana yönü olarak kabul edilmektedir. Direk ve dansçılar daha sonra çarmıh ve tütün dumanı biçiminde serpilen içki ile saflaştırılır.
Ancak çoğu halde kullanılan direk çoğunlukla çelikten yapılan, kalıcı olarak yerleştirilen bir nesnedir ve törende direğin dikilme sahnesi gerçekleşmemektedir. Bu etkinliklerde tören İspanyolca “ritim” anlamına gelen “son” denen bir dans ve şarkı türüyle başlar. Genellikle, çalınan ve dans edilen ilk şarkının adı “affın oğlu”dur. Bundan sonra, başları ya da “onbaşı”ları (kaporal) önce gitmekle beraber beşi direğe tırmanmaya başlar. Onbaşı, yere doğru alçalmaktan ziyade törenin sonlarına kadar direğin tepesinde kalmaktadır. Onbaşı, direğin tepesindeki küçük bir kürsü olan manzana (elma) denen bir bocurgat üzerinde durmaktadır. Bu bocurgattan diğer dört uçuşçunun oturduğu cuadro (“kuadro” olarak okunur ve “kare” anlamındadır) denen kare şeklindeki bir çerçeve asılıdır. Bu dört kişi ipleri direğe dolarken ve kendilerini uçlarına bağlarken onbaşı dört ana yönü kabul ederek flütü ve davulu çalar ve buna yaşamın o yönden geldiğine inanıldığı için doğu ile başlar. Dört ipin her biri birlikte toplamı Orta Amerika büyük yılındaki yıl sayısı olan 52 olacak biçimde 13 kez döndürülür. Onbaşı daha sonra tamamen geriye doğru eğilir ve tüm bu zaman zarfında oynar.
Dört uçuşçu şu dört unsurun yanında dört ana yönü temsil etmektedir: toprak, hava, ateş ve su. Onbaşı ise onların beşincisi olan güneşi temsil etmektedir. “Kuadro”da (kare çerçeve) oturan dört uçuşçunun yüzleri onbaşıya dönüktür ve uygun anda dolanan iplerle asılı halde yere inmek üzere geriye düşerler. İpler çözüldükçe uçuşçular dönerler ve hareket eden bir piramit şekli yaratırlar. Diğer uçuşçular yere doğru alçalırken onbaşı “eivedanın oğlu”nu çalmakta ve dar kürsüde dans etmektedir.
Geleneksel olarak yere inişten sonra bir başka elveda dansı daha bulunmaktadır.
Geleneğin Manevi Kültür Mirası ve Korunması
Papantla’nın uçuşçularının Ayinsel Töreni 2009’da UNESCO tarafından Manevi Kültür Mirası olarak tanınmıştır. Bu, birincisi 2008’de Michoacán’daki Yerel Ölüler Günü olmakla beraber Meksika’nın aynı şekilde tanınan ikinci etkinliğidir. Eyalet valisi Fidel Herrera Beltrán, ödülü Veracruz halkı ve hükümeti, özellikle eyaletin Totonacapan bölgesinin yerli halkı adına almıştır. Tanınmanın kutlamaları, Meksika’da El Tajin sit alanındaki Takilhsukut Parkı’nda ve diğer uçma yerlerinde 12 Ekim 2009’da gerçekleşmiştir. Ayin, Querétaro eyaleti, Peña de Bernal (Bernal Tepesi), Toliman şehri, Otomi-Chichimecas (Otomi-Çiçimekas) halkının gelenekleriyle birlikte yazılmıştır.
Tanınma, Meksika’ya onu hayatta tutmak için geleneği koruma ve destekleme sorumluluğu getirmektedir. Meksika’daki ve Orta Amerika’daki kültürel mirasın korunması, desteklenmesi ve geliştirilmesine ilişkin geniş bölgesel plan adaylık süreci çerçevesindeydi. Çalışma halindeki bir girişim de Takilhsukut Parkı’nda bulunan ve ilk resmi uçuşçu okulu olan Escuela de Niños Voladores’in (Uçuşçu Çocuklar Okulu) kurulmasıdır. Burası, İspanyol öncesi dönemden gelen ayinle ilişkili tarih, önem ve değerler konusunda eğitim alan 70-100 öğrencilik bir öğrenci nüfusuna sahiptir. Onlara, ayinin ormandan artık soyu tükenme tehlikesindeki bir yönü olan “tsakáe kiwi” (Bilimsel adı “Manilkara zapota”dır; Meksika’da “chicozapote”; ülkemizde ise sapodilla ağacı olarak bilinir) (http://www.tropikmeyveci.com/tropik-meyve-agaclari/sapodilla.html) denen ağacın direğinin alınıp götürülmesi ile ilişkili olanlar da dahildir. Okula Veracruz eyaleti hükümetinden mali destek sağlanmaktadır ve çocuklar burada 6-8 yaşlarında okumaya başlamaktadır. Çoğu, komşu Plan de Hidalgo kasabası, El Tajín sit alanı, San Lorenzo sit alanı, Arroyos del Arco ve Oxital toplumlarından gelmekte olup babaları ya da büyükbabaları da uçuşçudurlar. Okul, öğrencilerin Totonak dilini konuşabilmek gibi, belirli gereksinimleri karşılayabilmelerini talep etmekte ve kızları kabul etmemektedir. Ancak çoğu uçuşçu ayini 8-10 yaşlarında başlayarak babalarından ya da büyükbabalarından öğrenmektedir. Geleneksel Totonak toplumunda uçuşçu olmak için 10-12 yıllık hazırlanma gerekir ve pek çoğu bunu bir yaşam görevi olarak kabul eder.
Geleneği koruyacak ve destekleyecek bir başka girişim Encuentro de Voladores (Uçuşçu Karşılaşması) olup 2009’da başlatılmıştır ve El Tajin sit alanının Cumbre Tajin yıllık sanat şenliği bahar noktası etkinliği ile aynı zamana rastlamaktadır. Beş günlüğüne çeşitli yerlerden gelen uçuşçular sit alanında dikilen direklerde oynamaktadırlar. Amacı sadece grupların farklı sahne elbiselerinin ve tarzlarının görülmesi değil aynı zamanda bereket ayini hakkındaki deneyimlerin paylaşılmasıdır. Uçuşçular, San Luis Potosi eyaleti ve Guatemala kadar uzak yerlerden gelmektedirler. Korumaya gerek duyulmasının nedenlerinden biri Meksika’da çoğu halde ayinin dinsel amaçlar için sahnelenmemesidir.
İlk uçuşçu örgütü 1970’lerde çıkmış olmasına rağmen ayinin ticarileştirilmesine de yol açmıştır. Meksika’da 600 civarında profesyonel uçuşçu mevcuttur.
Küçük toplumlarda ayin sadece toplumun koruyucu azizinin ziyafeti ve diğer dinsel etkinlikler şeklinde sahnelenmektedir fakat özellikle turistlerin yer almakta olduğu büyük toplumlarda ise bağışları cezbeden bir eğlence programı olarak sahnelenmektedir. Bunun iki örneği Quintana Roo eyaletindeki Xcaret (İşkaret) sit alanında ve Xel-Ha (Şel-Ha) sit alanlarında oynayan uçuşçular ile parkın önemli eğlence programlarından biri olan Mexico City’deki Chapultepec (Çapultepek) Parkı’ndaki Totonak uçuşçularıdır. Bazı uçuşçu grupları halen izleyicilere oynadığı halde ayine saygıyı düşünmeye çalışmaktadırlar. Alan ve kalıcı bir direk açısından destek alan ve şehir yetkililerince tanınmış Veracruz eyaletinin Boca del Rio şehrinde kurulu resmi bir grup vardır. Grubun amacı Plaza Bandera’daki (Bandera Meydanı) ayinin köklerini unutmayan saygın bir uyarlamasını turistlere sunmaktır. Grubun üyelerinin tamamı Papantla şehrinin yerlileridir. Tören bir halk parkında düzenlenir ve gençlerin bisiklet ile kaykay gibi eşyalarını tören alanının dışında bırakmaları gerekir.
Ayini ve gerisindeki kültürü uluslararası açıdan desteklemek için uçuşçu grupları kültür festivalleri kapsamında Meksika’da ve diğer ülkelerde oynamaktadırlar. Uçuşçular Meksika, Jalisco eyaleti, Gualajara kentindeki Zapopum Kültür Şenliği’nde; Meksika, Nuevo León eyaleti, Monterrey şehrindeki San Pedro Şenliği’nde; Milwaukee şehrindeki Kızılderili Yaz Şenliği’nde; Şili, Valparaíso şehrindeki Carnaval Cultural’da (Kültür Karnavalı); Barcelona’daki Forúm Universal de las Culturas’da (Evrensel Kültür Forumu) ve New York’taki kültürlerarası bir gösteride oynamışlardır.
Kaynak: http://en.m.wikipedia.org/wiki/Danza_de_los_Voladores
Çeviren: Yalçın Ceylanoğlu
HER HAKKI MAHFUZDUR.