Maya mitolojisinde, Zipakna (Zipacna), Vukub Kakuviş (Vucub Caquix: Yedi Amerika Papağanı) ve Çimalmat‘ın (Chimalmat) oğluydu. Kendisi ile erkek kardeşi Kabrakan (Cabrakan : Deprem), çoğunlukla cin olarak kabul ediliyorlardı. Akrabaları gibi, Zipakna’nın da çok kibirli ve zorba olduğu söyleniyordu. Zipakna, büyük bir timsah olarak tanımlanıyordu ve çoğunlukla dağların yaratıcısı olmakla övünüyordu.
400 Erkek Çocuğu
Popol Vuh, bir gün, bir kulübe inşa etmeye girişmekte olan 400 Erkek Çocuk (muhtemelen alkollü içki tanrıları) tarafından rahatsız edildiğinde, Zipakna’nın sahilde güneşlendiğini belirtmektedir. Onlar, merkezi destek kütüğü olarak kullanmak amacıyla büyük bir ağacı kestiler, ancak bunu kaldıramadılar. Çok güçlü olan Zipakna, onlara kütüğü taşımayı önerdi ve dediğini de yaptı. Popol Vuh’un çoğu çevirisi, bunun iyi niyet hareketi olarak yapılmış olduğunu göstermesine rağmen, Zipakna’nın genellikle çocukların o işi yapamamalarıyla alay eden kibirli bir ruh hali içerisinde böyle davrandığı kabul edilmektedir.
Dört Yüz Erkek Çocuğu, bir kimsenin bu kadar kuvvetli olmasının iyi olmadığına ve Zipakna’nın öldürülmesi gerektiğine karar verdiler. Zipakna’dan çukur kazmasını isteyerek onu aldatmaya teşebbüs ettiler. Böylece, dev sütunu içerisine iterek onu öldürmeyi amaçladılar. Ancak, Zipakna’nın hilelerini fark etmesiyle beraber hissettirmeden bir yan tünel kazıp içine saklanması sayesinde çocukların deliğe attığı destekten kendisini korudu. Sonunun geldiği yanılgısını kusursuzlaştırmak için, Zipakna, acı içerisinde bağırmasının ardından karıncaların tırnaklarının kırpıntılarını ve saçının parçalarını delikten dışarıya taşımalarını sağlamak suretiyle çocukları öldürülmüş olduğuna inandırdı.
Açık başarılarının üçüncü gününde, Dört Yüz Erkek Çocuğu, kulübelerinin yapımını bitirdikten sonra hem onun tamamlanmasını hem de Zipakna’nın ölümünü şarap hazırlayarak ve içkili şenliğe katılarak kutladılar. Çocuklar kendinden geçtikten sonra, Zipakna, deliğinden çıkarak dev kuvvetiyle sütunun düşmesine ve evin uyuyan çocukların üzerine yıkılmasına neden oldu. Böylece, tek biri hayatta kalamadan toplu halde hepsini öldürdü. Ölümlerinden sonra, çocuklar, Ülker olarak bilinen açık yıldız kümesi olarak gök kubbeye katıldılar (yükseldiler).
İki tanrısal Kahraman İkiz olan Hunahpu ve İşbalankey (Ixbalanque), Dört Yüz Erkek Çocuğu’nun ölümünün tam intikamını almaya karar verdiler. Ayrıca, maceralarını kibirli tanrıları alt etmek için sürdürdüler. İkili, özenle yapılmış sahte bir yengecin inşa edildiği ve kanyon içerisindeki derin bir yere gizlendiği bir dolap tertiplediler. Daha sonra, sahil boyunca alışılmış gözde yiyeceği yengeçler için avlanmakta olan Zipakna’yı arayıp buldular. Zipakna, çok açtı ve yemeği için herhangi bir yengeç bulamamıştı. Çift, çok büyük bir çantada keklik yengeç bulduklarını ona bildirdi. Tuzaklarına giderken Zipakna’ya rehberlik ettiler. Açlıktan gözü dönmüş olan Zipakna, hileyi fark edemedi. Zipakna, yengece ilgi duydu ve (Popol Vuh tarafından kesinlikle belirtilmeyen biçimde) İkizler, dağı çöktürerek veya üstüne devirerek onu öldürdüler ya da taşa dönüştürdüler.
Zipakna’nın yengeci aramaya girmesi, özellikle ikinci denemede sırtüstü halde içerisine girmesi, bir cinsel ilişkinin taklidi gibi görünmektedir. Gerçekten, Popol Vuh’un Hristiyanlıktan esinlenilmiş yorumlarında, açlığından değil, şehvetinden ve cinsel iştahından kendi sonunu getirdiği ileri sürülmüştür. Ancak Japon mitolojisi, sadece Maya yaratılış miti ve bilgisi ile değil, aynı zamanda, Sumba adası (Endonezya) mitolojisi yaratılış hikayeleri ve İnka mitolojisi ile de hem hikaye benzerlikleri hem de benzer isimlendirmelere sahiptir. (Mayaların İtsamna’sı, eğer Kuzey Asya ve Kızılderililerin mitolojilerinin çoğunlukla cinsiyet değiştirdiğini kabul edersek, Japon mitolojisinin yaratılış ve ölüm tanrısı olan İzanami olabileceğinden), Zipakna’nın mağaraya girişi, Japon güneş tanrıçası Amaterasu‘nun mağaraya çekilmesi ile benzerlikler taşımaktadır.
Guatemala, Cubulco kasabasında, “Uçan Direk” olarak dilimize çevrilen Palo Volador tören dansı, 18-25 Temmuz tarihlerinde düzenlenmektedir. Burada, Zipakna’nın 400 erkek çocuğun kulübesine yaşadıkları evin inşası için ortaya çam ağacından direk dikmesinden onları öldürdüğü zamana kadar geçen 3 günün hikayesi canlandırılmaktadır.
Revaçta Olan Kültürdeki Görünümleri
Zipakna, Yıldız Geçidi (Stargate) SG-1 televizyon dizisinde, Goa’uld olarak ortaya çıkmıştır. İlk defa 3. sezon 15. bölümünde (Pretense: İkiyüzlü) ortaya çıkmış olup Ti-yılk (Teal’c) tarafından burada Efendi Apofiz’in en sadık alt beylerinden biri olarak açıklanmıştır.
Zipakna, Japon oyun firması SquareEnix oyunu Final Fantasy XI‘de, kötülüğüyle ün salmış bir canavardır. Gökyüzü muhafızlarından biri olan Genbu‘yu (Kara Kaplumbağa/Kuzeyin Kara Savaşçısı) patlatacak bir parça düşürmektedir.
Kaynak: http://en.wikipedia.org/wiki/Zipacna
Çeviren: Yalçın Ceylanoğlu
HER HAKKI MAHFUZDUR.