Herkes, sıcak bir yaz gününde soğuk, buzlu bir içeceğin serinletici etkisini takdir edebilir. Peki sıcak iklimlerdeki insanlar daha elektrik ve dondurucular yokken nasıl hayatta kalabiliyorlardı? Elbette en azından buzlarının olması olanaksızdı, değil mi? Pekala, gerçek böyle değildi ve İran çöllerindeki insanlar Pers buzhaneleri sayesinde elektrikten epey önce buzlu içeceklerin keyfini çıkarıyorlardı. Kış sırasında toplanan doğal buz ve karı saklayan buzhaneler pek çok asır önce bulunmuş olmalarına rağmen, İran buzhanesi donma sıcaklığının üzerindeki çölde buzun imal biçiminden ötürü eşsizdir.
Buz İmali Yöntemi
Kış gecelerinin İran çöllerinde çok soğuk olabilmelerine karşın, sıcaklıkları nadiren donma sıcaklığının altına düşer. Ama buz, radyasyonel soğuma ya da geceleyin yerden havaya ısı yayılımı sayesinde donma sıcaklığının hemen üzerindeki sıcaklıklarda bile üretilebiliyordu.
Buzhanenin dışında sığ havuzlar ya da kanallar vardı ve bunlar mümkün olduğu kadar soğuk kalabilsinler diye gündüz vaktinde duvarlarla gölgeleniyorlardı. Bu havuzlar daha sonra berrak kış gecelerinde su ile dolduruluyorlar ve havuza doldurulan suyun miktarı havanın soğukluğuna göre değişiyordu. Su, çöl şehirlerine su getiren kariz denen yer altındaki su kemerlerinden geliyordu.
Çölde, gökyüzü genellikle berraktır ve bu da gündüz çok sıcaklaştığı halde gece berrak gökyüzünün ısı giderici olarak kullanılabildiği anlamına gelir. Berrak gece gökyüzünün çok düşük bir sıcaklığı vardır ve berrak gecelerde göğe bakan yüzeyler ısılarını gökyüzüne bırakırlar. Bu şekilde, havuzdaki suyun sıcaklığı, hava sıcaklığının altına düşebiliyor ve soğuk gecelerde ise 0 °C’nin altına düşerek buza dönüşüyordu. Gündüz gölgeleme yapan duvarlar ayrıca suyu ve buzu sıcak rüzgarlardan da koruyordu. Buz, daha sonra güneş doğmadan toplanıyor ve buzhane doldurulana kadar her gün yöntem tekrarlanıyordu.
Buzhanede Buz Muhafazası
Buz toplandıktan sonra, Farsçada Yakçal olarak bilinen buzhanede saklanıyordu. Buz, almaşık buz ve tecrit edici saman tabakaları halinde derin bir çukurda saklanıyordu. Buzhanenin yapısı, ısıyı düzenleyen büyük termik kütlenin sayesinde onu soğuk tutmayı sağlayacak biçimde çok kalındır. Buzhanenin en soğuk havanın buzun bulunduğu dipte kalırken en sıcak havanın tepeye yükselmesini sağlayan kubbeli bir tavanı vardır. Buzhane dolduruldıktan sonra bina kapatılıyor ve sadece buzun buzlu içeceklerin yapımında kullanıldığı yazın açılıyordu.
En ince ayrıntılardan biri kubbenin tepesindeki deliktir. Deliğin amacı, gün ışığının içeri girmesine izin vermektir, çünkü bu, insanların alanı ısıtacak ve buzu eritecek mumları veya diğer ışık kaynaklarını taşıması gereksinimini gidermektedir. Ama kapanmamış delik, içerdeki soğuk havanın buzhaneden kaçmasına da neden olmaktadır. Çözümü ise, deliğin tepesine bir mermer parçası yerleştirmekti çünkü mermer, havayı engelliyor ama yeterli ışığın içerisinden geçmesine olanak sağlıyordu.
Bu şekilde, buzhanenin her özelliği, buzun donmaktan mümkün olduğu sürece alıkonmasını sağlıyor ve buz yazın sonuna kadar dayanabiliyordu. İran buzhanesi ve buz yapımı tekniği gerçekten yerel iklim ve fizik ilkeleri anlaşıldığında elektriksiz edilgin soğutmanın sahip olabildiği gizil gücü göstermektedir.
Kaynak: https://www.fieldstudyoftheworld.com/persian-ice-house-how-make-ice-desert/
Çeviren: Yalçın Ceylanoğlu
HER HAKKI MAHFUZDUR.